Adımız bir kaideden geliyor.

“Şekk ile yakîn zail olmaz.”

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, 4. madde [3]

Sade Türkçesi: Kesin olarak bilinen bir şey, sonradan doğan şüpheyle ortadan kalkmaz. Elinizde kesin bilgi varsa, onu çürütecek olan yeni bir şüphe değil, yeni bir delildir.

Düstur: kaide, kanun, nizam

Kelimenin kendi karşılığı üç sözcük: kaide, kanun, nizam. [4]

Terim olarak ise Düstur, Tanzimat'tan sonra Osmanlı Devleti'nde ve kuruluşundan bu yana Türkiye Cumhuriyeti'nde kabul edilen kanun, nizamnâme ve diğer hukukî mevzuatı bir araya getiren resmî külliyatın adıdır. [1]

İki anlam da bize uyuyor. Yaptığımız iş, dağınık duran kaynağı bir araya getirmek ve her cümleyi o kaynağa bağlamak. Ürünün adı bu yüzden bir iddia değil, bir görev tanımı.

Yüz maddelik bir başlangıç

Epigrafımız oradan geliyor; o yüzden Mecelle'yi de kaynağıyla anlatmak gerekiyor.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye 1868-1876 yılları arasında hazırlandı. İlk kitabı 1869'da yürürlüğe girdi, son kitapları 1876'da tamamlandı. [2]

Metni, Ahmed Cevdet Paşa'nın başkanlığında kurulan Mecelle Cemiyeti hazırladı. Cevdet Paşa o sırada Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye nâzırıydı. 1870'te Bursa valiliğine atanarak cemiyetten ayrıldı, 1871'de yeniden başa getirildi. [2]

Mecelle'nin başında 100 maddelik bir mukaddime var: ilk madde fıkhın tanımını verir, kalan doksan dokuz madde küllî kaidedir. [2] Bu yüz maddenin tam listesi İstanbul Üniversitesi'nin yayımladığı metinden okunabilir. [3]

4. madde, hakemli literatürde el-yakînu lâ yezûlu bi'ş-şekk aslıyla anılan ve fıkhın tamamını kuşattığı kabul edilen beş büyük küllî kaideden biridir. [6]

Yazım farkı üzerine. Epigrafta İstanbul Üniversitesi'nin yayımladığı metni birebir kullandık: “Şekk ile yakîn zail olmaz.” [3] Aynı kaide hakemli bir makalede “şekk ile yakîn zâil olmaz” yazımıyla geçiyor. [6] Latin harflerine aktarım geleneği değiştiği için şek/şekk ve zail/zâil arasında fark görülebilir; kaidenin anlamı değişmiyor. Hangi yazımı kullandığımızı gizlemek yerine, kaynağını gösteriyoruz.

Aynı isim, iki ayrı iş

Düstur'u da Mecelle'yi de aynı adla anmak kolay; ama bunlar aynı türden iki iş değil.

Tanzimat'la başlayan yasalaşmanın ardından mevzuat ilk kez 1851'de başlıksız bir kitapta toplandı; 142 sayfaydı. [1] [4]

Düstur adını taşıyan ilk kitap ise Şâban 1279'da (Şubat 1863), yeni kabul edilen kanun ve yönetmelikler eklenip yürürlükten kalkanlar çıkarılmak suretiyle, Cevdet Paşa'nın gayretleriyle meydana getirildi. [1]

Bir üniversite ders notu aynı olayı daha açık bir yüklemle aktarıyor: Ahmet Cevdet Paşa, 1863 tarihine kadarki Osmanlı dönemi hukukî kaynaklarını derleyerek “düstur” adı altında yayımlamıştır. [4]

İki işin farkı

• Düstur (1863): var olan mevzuatın derlenmesi. Yürürlükte olan toplanır, kalkan çıkarılır. [1]
• Mecelle (1868-1876): yeni bir kanunun yazılması; bir komisyon işi ve Cevdet Paşa o komisyonun başkanı. [2]

Sıra da öyle: Düstur adlı ilk kitap 1863'te, Mecelle'nin hazırlanışı 1868'de başlıyor; yani derleme, kanun yazımından önce geliyor. [1] [2]

Kısa cevabı: evet, iki işin de arkasında aynı isim var: Ahmed Cevdet Paşa. Ama “ikisini de o yazdı” demek yanlış olur. Mecelle'de bir komisyonun başkanıydı; Düstur'da ise kaynaklar onun gayretini ve derlemesini anıyor, tek başına kaleme aldığını değil. Sonraki Düstur ciltlerini ise aşağıda göreceğiniz gibi devlet daireleri hazırladı.

Kelimenin iki işi

Düstur'un ciltleri “tertip”lere ayrılır; ürünümüzde de bir iş tertibi var. Aynı kelime, iki ayrı yerde.

Düstur, belirli zamanlarda kabul edilen mevzuatın taşıdığı tarihlerin sırasına göre hazırlanıp tertiplere ayrılmıştır; her tertip muhtelif ciltlerden oluşur. [4]

Birinci tertibin I-IV. ciltleri 1872, 1873, 1876 ve 1879'da yayımlandı; V-VIII. ciltler Cumhuriyet'in ilânından sonra, 1937-1943 arasında Ankara'da çıktı. [1]

Toplam beş tertip var. Beşinci tertip 1 Kasım 1961'de başladı ve yılda bir cilt olarak sürüyor. [1] [4]

Bir Düstur cildi, bir önceki yılın Kasım ayından sonraki yılın Ekim ayı sonuna kadar çıkan mevzuatı kapsar. [4]

Bugün de orada duruyor

Düstur tarihe kalmış bir yayın değil: resmî kanun metinlerinin künyesinde satırı hâlâ var. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun resmî metni “Yayımlandığı Düstur: Tertip 5, Cilt 50” kaydını taşıyor. [5]

Bir avukatın bir maddeye bakarken gördüğü künyenin içinde, 1863'te başlayan o derleme geleneğinin numarası duruyor. Biz de o künyeyi ciddiye alıyoruz: Düstur'da bir cümle bir karara ya da maddeye dayanıyorsa, künyesi görünür.

Ürün tarafında “tertip”in ikinci anlamı işliyor: plan. Düstur bir soruyu cevaplamadan önce hangi kaynakta arayacağını, hangi adımları izleyeceğini sıraya koyar; Plan modunda bu sırayı onayınıza sunar. Düzenin adı, külliyatın düzeninden geliyor.

Külliyatı yazar değil, kalem tutar

Düstur hiçbir zaman tek bir yazarın kitabı olmadı. Tertipleri, işi kaydetmek ve sıraya koymak olan devlet kalemleri hazırladı.

İkinci tertip Düstur'u Adliye Nezareti İhsaiyyat ve Müdevvenat-ı Kanuniye Müdüriyeti (Adalet Bakanlığı İstatistik ve Kanunları Derleme Müdürlüğü) hazırladı; İstanbul'da Matbaa-i Âmire'de basıldı. [4]

Üçüncü tertibi Başvekâlet Neşriyat ve Müdevvenat Umum Müdürlüğü hazırladı; birinci cildi 1953'te basıldı. [4]

Mecelle'de de durum benzerdi: Cevdet Paşa'nın konumu cemiyet başkanlığıydı; metin bir kurul işiydi. [2]

Bu yüzden kadromuzu da “yazar” diye değil, kâtip diye düşünüyoruz. Divan kâtibinin işi kendi görüşünü eklemek değildi: geleni doğru kaydetmek, sırasına koymak, nerede yazılı olduğunu göstermek. Bir hukuk ajanından beklediğimiz de bu.

• Kaynağı göster. Bir cümle bir karara dayanıyorsa künyesi görünür.
• Görüşü karıştırma. Metnin ne dediği ile bizim çıkarımımız ayrı durur.
• Nihai değerlendirme avukatın. Düstur kaynağa götürür, yerini almaz.

Yukarıdaki cümleleri nereden okuduk

Teyit edemediğimiz hiçbir tarihî cümle bu sayfaya girmedi.

1. Mehmet Âkif Aydın, “DÜSTUR”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 10, İstanbul 1994, s. 48-49. islamansiklopedisi.org.tr/dustur
2. Mehmet Âkif Aydın, “MECELLE-i AHKÂM-ı ADLİYYE”, TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.org.tr/mecelle-i-ahkam-i-adliyye
3. “Mecelle'nin İlk 100 Maddesi: Küllî Kaideler”, İstanbul Üniversitesi (PDF). cdn.istanbul.edu.tr, mecelle_kulli.kaideler.pdf
4. “9. Hafta: Resmî Yayınlar: Resmî Gazete, Düstur, Kanunlar Dergisi, T.B.M.M. Tutanak Dergisi”, BBY 309 Hukuk Kaynakları ve Erişim, Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri (PDF). acikders.ankara.edu.tr, BBY 309, 9. hafta
5. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, resmî metin künyesi (“Yayımlandığı Düstur: Tertip 5, Cilt 50”), T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. mevzuat.gov.tr, 1.5.6098.pdf
6. Hatice Alsaç, “Kavâid-i Külliye'nin Mecelle'deki Tezâhürleri”, Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23 (2023), s. 229-261. doi.org/10.51553/bozifder.1240961

Sayfaya girmeyenler: Düstur'un beşinci tertibini bugün hangi kurumun yayımladığını teyit edemedik; elimizdeki ders notu Başbakanlık dönemine ait bir daire adı veriyor ve o teşkilat 2018'de kaldırıldı. Mecelle Cemiyeti'nin ilk üye listesi de kaynaklar arasında farklılaştığı için yazılmadı.